به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از ایسنا، توسعه صادرات غیرنفتی یکی از محورهای اصلی سیاستهای اقتصادی ایران در دهههای اخیر بوده است. کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، افزایش تابآوری اقتصادی و دستیابی به رشد پایدار، از جمله دلایلی هستند که توجه به صادرات کالاهای غیرنفتی، بهویژه محصولات کشاورزی، را ضروری کردهاند. بخش کشاورزی به دلیل نیاز کمتر به سرمایهگذاری سنگین و توانایی ایجاد اشتغال گسترده، جایگاه ویژهای در این مسیر دارد. در این میان، برخی محصولات کشاورزی به دلیل مزیتهای اقلیمی و سابقه تولید، اهمیت بیشتری پیدا میکنند و میتوانند نقش پررنگتری در تأمین ارز و توسعه صادرات ایفا کنند.
خرما یکی از همین محصولات راهبردی است. ایران با برخورداری از اقلیم متنوع و مناطق مستعد، در زمره بزرگترین تولیدکنندگان خرما در جهان قرار دارد و سالانه میلیونها تن از این محصول را تولید میکند. با وجود این ظرفیت بالا، بررسی روندهای بلندمدت نشان میدهد که صادرات خرمای ایران همواره با نوسانهای قابل توجهی همراه بوده است. این نوسانها در بسیاری از دورهها بسیار بیشتر از تغییرات میزان تولید بوده و همین موضوع، توجه پژوهشگران و سیاستگذاران را به خود جلب کرده است. کاهش سهم ایران از بازار جهانی خرما در سالهای اخیر و از دست رفتن برخی بازارهای سنتی، زنگ خطری است که ضرورت بررسی دقیقتر عوامل مؤثر بر صادرات این محصول را برجسته میکند.
محمد خداوردیزاده، دانشیار گروه اقتصاد کشاورزی دانشکده کشاورزی دانشگاه ارومیه، با همکاری دانشگاه تهران، پژوهشی را به همین منظور و در زمینه صادرات خرمای ایران انجام داده است. این تحقیق با تمرکز بر عوامل اقتصادی و تجاری، تلاش کرده است بهصورت علمی بررسی کند که چه متغیرهایی بر عملکرد صادراتی خرما اثر میگذارند. موضوع اصلی پژوهش، تحلیل صادرات خرمای ایران با تأکید بر ویژگیهای بازار شرکای تجاری بوده و محققان کوشیدهاند تصویری روشن از وضعیت موجود و چالشهای آن ارائه دهند.
برای انجام این پژوهش، از دادههای مربوط به صادرات خرمای ایران به ۲۰ شریک تجاری در بازه زمانی ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۱ استفاده شده است. محققان از یک روش متداول در اقتصاد تجارت، که به «الگوی جاذبه» معروف است، بهره بردهاند. این الگو بهطور ساده بررسی میکند که عواملی مانند اندازه اقتصاد کشورها، فاصله جغرافیایی، اشتراکات فرهنگی و شرایط سیاسی چگونه بر حجم تجارت بین کشورها اثر میگذارند. همچنین از یک روش آماری پیشرفته برای افزایش دقت نتایج استفاده شده تا اثر عوامل مختلف بر صادرات خرما بهصورت واقعبینانهتری سنجیده شود.
یافتههای پژوهش نشان میدهند که بازار صادراتی خرمای ایران در طول دوره مورد بررسی، به سمت رقابتیتر شدن حرکت کرده است. عواملی مانند تولید ناخالص داخلی کشورهای مقصد، داشتن مرز مشترک و اشتراک مذهبی، اثر مثبتی بر صادرات خرمای ایران داشتهاند. در مقابل، تفاوت زیاد سطح اقتصادی با شرکای تجاری، حضور رقبای قدرتمند در بازارهای هدف و اعمال تحریمهای بینالمللی، تأثیر منفی بر صادرات این محصول گذاشتهاند. این نتایج نشان میدهند که صادرات خرما تنها به میزان تولید وابسته نیست و شرایط سیاسی و اقتصادی نقش تعیینکنندهای دارند.
محققان تأکید کردهاند که ساختار بازار وارداتی کشورهای شریک، برخلاف انتظار، اثر معناداری بر صادرات خرمای ایران نداشته است. به بیان ساده، این موضوع نشان میدهد که عوامل دیگری مانند کیفیت محصول، تنوع خرماهای صادراتی، ثبات سیاستهای تجاری و روابط مستمر با شرکای خارجی میتوانند نقش مهمتری در بهبود صادرات ایفا کنند. همچنین مشخص شده است که تحریمهای بینالمللی، بهویژه در بازه زمانی ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۳، ضربه قابل توجهی به صادرات خرمای ایران وارد کردهاند.
این پژوهش که نتایج آن را فصلنامه «مطالعات اقتصادی کاربردی ایران» وابسته به دانشگاه بوعلی سینا منتشر کرده است، بر اهمیت تنوعبخشی به بازارهای صادراتی تأکید دارد. تمرکز بیش از حد بر چند کشور خاص، ریسک صادرات را افزایش میدهد و در شرایط تحریم یا بروز تنشهای سیاسی، میتواند به کاهش شدید صادرات منجر شود.
پژوهشگران درنهایت و بر اساس این نتایج معتقدند که با شناسایی بازارهای جدید، بهویژه در میان کشورهایی که از نظر سیاسی و فرهنگی همسویی بیشتری با ایران دارند، میتوان بخشی از اثرات منفی تحریمها را کاهش داد. همچنین تقویت کیفیت خرما، توجه به سلیقه مصرفکنندگان و رعایت استانداردهای بینالمللی، از جمله راهکارهای عملی برای افزایش رقابتپذیری عنوان شده است.